Λαογραφικά Ανατολικής Θράκης (Από τα χωριά Σιμιτλή και Σχολάρι)

ΛΑΟΓΡΑΦΙΚΑ ΑΝΑΤΟΛΙΚΗΣ ΘΡΑΚΗΣ
(Από τα χωριά Σιμιτλή και Σχολάρι)

Θανάση Κιζλάρη

Μύθοι

1) Γιατί ο διάβολος είναι κουτσός
Μια βουλά θέλησι κι ου διάβουλους να κάμ' ένα ζώου. Έγλεπε, μαθές του Θιό που έκαμι τουν κόσμουν όλου, κι πήρι κι κείνους χώμα κι νιρό, έκαμι λάσπ' κι έφκιασι ένα ζώου, του λύκου. Σαν τον απόσουσι, δε μπόργιε να τ' δώκ' ζουή.
Πήγι στου Θιό κι τουν παρακάλισι να τουνι βουηθήσι.
Ο Θιός τότι τ' είπε να πάει κι να τ' πει "Σήκου, λύκε, φάε με" κι του ζώου θα παιρνι ζουή κιν θα σκώνταν.
Ου διάβουλους, πουνηρός όπους είνι, σκέφκι να του πει, μα σα σκώνταν ου λύκους να τουνι Φάει; Τι να κάμ';
Παίριν του λύκου κι τουνί πααίνει στην άκρια τσ' θάλασσας, να είνι έτοιμους. Ιμέν θα σκουθεί ου λύκους, να π'δήξ αυτός μέσ στη θάλασσα να γλιτώσ'. Αμ' κι πάλι δε γλίτουσι.
- Σήκου, λύκου, φάε με, είπε κι ρίχτηκι στ' θάλασσα. Μα ου λύκους πρόφτασι κι τ' άρπαι του πουδάρ τ'. Κι απού τότι είνι κουτσός ου δαίμουνας.

2) Η αξία των γερόντων
Μια βουλά ένας βασιλές έστειλι ένα φιρμάν' να σκουτώσνι ούλοι τσ' γέρ'. - Γιατί να τρώνι, μαθές, χαράμ'κα του ψουμί;
Ένας τουνι λυπήθκι τουν μπαμπά τ'. - Γιατί να τουνι σκουτώσου, λέει. Του σπίτ' μας, δόξα του Θιό, έχ' κι να φάει κι να πιεί. Τουν παίριν κι τουν κατιβάζ' κάτ' στου κατώι κι τουν κρύβ'.
Τ'ν άλλη τη μέρα ου βασιλές τσ' παραγγέλιν' να τ' φκιάσνι απού το κούμ' τσ' θάλασσας ένα χαλάτ. Κείνοι σαν πήραν του φιρμάν', σάσ'τσαν.
- Γένιτι, μαθές, απού του κούμ' σκ'νί; Του βράδ' ου γέρους γλέπ' του γιο τ' στενοχωρεμένου. - Τι έχς πιδί μ'; τουνι ρουτάει.
- Τι νάχου, λέει κείνου. Ου βασιλές μας έστειλι ένα φιρμάν' κι μας παραγγέλιν' να τ' κάμουμι απού του κούμ' τσ' θάλασσας ένα χαλάτ', αλλιώς, λέει, θα μας πάρ' όλνους τα κεφάλια μας. Ου μπαμπάς τ' σαν τάκσι, ρουτάει του πιδί τ'.
- Σας έστειλι, μπάριμ, ου βασιλές ουρνέκ'; Τι λουγιώ του θέλ' του χαλάτ' να του φκιάσιτι; - Όχι, λέει του πιδί.
Ε, τότι να τ' γράψ' τι να σας στείλ' ουρνέκ'. Τι λουγιώ του θέλ'. Την άλλη τη μέρα του γράφνι τ' βασιλέ. Κείνους, σαν πήρι του γράμμα, τό νιουσι, μαθέ.
- Κανά γέρου θα έχ'τι σεις αυτού, λέει κι τα γράφ'τι αυτά... (Είδες πόσο χρειάζονται οι γέροι;).

3) Τα δανεικά κι αγύριστα
Μια βουλά ήταν ένας φτουχός κι πήγι κι δανείσκι παράδις. Τσ' έφαγι κι δε μπόργιε να τσ' πληρώσ'. Πήγαν οι δανειστές κι τα γύρευαν στου σπίτ' τ'. Κείνους άφαντους. Βγαίν' του πιδί τ' όξου.
- Τι γυρεύιτι, λέει, τι είνι;
- Που είνι ου μπαμπάς σ' μπρε; ρωτάνι κείνοι.
- Τι τουνι θέλ'τι; Ξαναρουτάει του πιδί.
- Να, κείνα που μας χρουστάει, πότι θα μας τα δώκ';
- Τι να σας δώκ'; Έχουμι κι δε σας δίνουμ; λέει του πιδί.
Παντέξιτι μιθαύριου θα πάμι να κόψουμι τσαλιά, θα τα ρίξουμι στου δρόμου, θα πιράσ'νι τα μπεϊλίκ'κα τα πρόβατα, θα σκαλώσνι τα μαλλιά, θα τα μαζώξουμι, θα τα πλύνουμι, θα τα γνέσ' η μάνα μας, θα τα υφάν' σαγιάκια, θα τα π'λήσουμι κι θα σας δώκουμι κι σας αυτά που σας χρουστάμι. Ένας απού τους δανειστές σαν τάκ'σι, γέλασι.
- Γελάς, τ' λέει του πιδί, γελάς, κατάλαβις που θα γέν' η δ'λειά σ';

4) Ο λύκος ο κουτζούκης
Μια βουλά ένας λύκους, κατούς πήδηξι σ' ένα μαντρί ν' αρπάξ κάνα πρόβατου, σκάλουσι η νουρά τ' κι κόπ'κι. Έμεινε μι κουμέν τν ουρά κι οι άλλοι λύκοι τουν έβγαλαν του παρατσούκλι "γκουτζούκ'" κι κάθι τόσου για να τουν πειράξ'νι τουνι ρώταγαν:
- Τώρα τι θα κάμουμι, κουτζούκ'; Που θα πάμι σήμερα κουτζούκ; - Τι θα φάμι κουτζούκ; Κείνους πειράζουνταν, μα δε του φανέρουνι.
Για να σταματήσ'νι να τουνι πειράζ'νι, σουφίσκι να τς παξ' ένα χνέρ'. Μια μέρα τς λέει: Ξέρου νιαν αχλαδιά γιουμάτ' αχλάδια. Μα άμα θέλ' τι, να σας πάου να φάτι, θα κάτσιτι σεις απού κάτ' κι ιγώ θα ανέβου απάν' να σας ρίχνου να τρώτι. Κι για να μη μαλών'τι κι ου ένας τρώει αχλάδ' τ' αλλουνού, θα δέσου τς νουρές σας μ' ένα σιτζίμ' γύρου στ'ν αχλαδιά.
Οι άλλοι λύκοι, που ήταν πεινασμέν', συμφών'σαν κι έτσ' ου κουτζούκ τς πήγι στ'ν αχλαδιά. Πήρι ένα σιτζίμ' κι έδισι έναν έναν απού τν ουρά τ' γύρου στ'ν αχλαδιά κι ανέβ'κι κείνους απάν' στου δέντρου. Άρχιψι να ρίχιν ένα ένα τ' αχλάδια κάτ' κι οι δεμέν' απού τσ' νουρές λύκοι τ' άρπαζαν κι τάτρουγαν.
Άξαφνα ου κουτζούκ'ς σταμάτ'σι να ρίχιν αχλάδια, Στήλουσι τα μπρουστ'νά τ' τα πουδάρια, τέντουσι τ' αφτιά τ' κι στάθ'κι τσιτουμένους να κοιτάζ' μακριά. Οι άλλ' οι λύκοι τρόμαζαν.
- Τι είνι, τι τρέχ' κουτζούκ; Τουνι ρώτ'σαν όλοι μαζί,
- Τι να σας πω, τς λέει ου κουτζούκ'ς απού ψ'λά. Γλέπου σα πέρα στου δρόμου να έρντι καταδώ πέντ'έξι αβτζήδις μι τα τ'φέκια κι μι κανιά δικαριά σκ'λιά, που γιόμ'σι ου δρόμους ντουμάν'. Ιμέν είπι αυτά, π'δάι κατ' απού τν αχλαδιά κι του βάν' στα πόδια. Χάθ'κι μέσ' στη τζίγρα, Οι άλλ' οι λύκοι σάστ'σαν. Τράβα ου ένας απού δω, τράβα ου άλλους απού κει, να γλιτώσ'νι, κόβ'νταναν οι νουρές κι πλάλαγαν ούλ' κατά κει που έφ'γι ου κουτζούκ'ς.
Όντας σ'μαζώχκαν πάλι ούλοι, ένας ρώτ'σι τουν κουτζούκ.
- Τι θα κάμουμι τώρα κουτζούκ; Τότις ου κουτζούκ'ς τουν αποστόμουσι.
- Για να σ' πω, τ' λέει. Φτάν' πλιά, ώς ιδώ κι μη παρέκ. Τώρα κι ιγώ κουτζούκ'ς κι συ κουτζούκ'ς κι ούλοι κουτζούκηδις είμαστι...
(Πρβλ. Αισώπου μύθοι ‘Αλώπηξ κόλουρος")

5) Η Σώπα με τα κέρατα
Μια βουλά ένας έκλεψι νια γίδα κι τ'ν πήγι στου κατώι, στου σπίτι τ'. Τν έσφαξι κι την κρέμασι για να τη γδάρ'. Στου κατώι έλαχι κι ήρτι κι του τιτράχρονου του γκζάν' τ', κι σαν είδι τ'γίδα κρεμασμέν' να τη γδέριν ου μπαμπάς τ' ρώτσι:
- Τι είν' αυτό μπαμπά; Ου μπαμπάς τ' που δεν ήθελι να φανερώσ' τ' γίδα είπι: - Σώπα. Του πιδί ξαναρώτ'σι πάλι: - Τι είνι, μπαμπά; - Σώπα, σ' είπα, τ' ξανάπι ου μπαμπάς τ'. Του πιδί βγήκι απού του κατώι στου δρόμου, που έπαιξαν τα πιδιά τς γειτουνιάς, πήγι κουντά τς κι μι καμάρ' είπι:
Ου μπαμπάς ζιμ έφιρι νια Σώπα κι έχ' κι κέρατα. Τα λόγια του πιδιού τα άκ'σι ένας που πέρναγι να πάει στουν καφενέ κι του πράμα μαθεύκι. Έτσ' βρέθ'κι κι η κλεμμέν' η γίδα κι πιάσ'κι κι ου κλεφτ'ς. Γι' αυτό λένι: "απού πιδί κι απού τρελό μαθαίνεις την αλήθεια".

6) Ου βασιλές έχει κασίδα
Στα παλιό τα χρόνια ένας βασιλές είχι κασίδα στου κιφάλι τ' κι τουν μπαρμπέρ' που Φώναζι να τουν κουρέψ', τουνι φοβέρ'ζι μη τυχόν κι του πει σι κανέναν, γιατί θα τ' έπαιρνι του κιφάλ τ'. Ου μτιαρμπέρ'ς ου καημένους απ' του φόβου τ' έκλεινι του στόμα τ' κι δε μίλαγι π'θινά. Δε μίλαγι, δε μίλαγι, μα πήγαινι να σκάσ'. Η όρεξη τ' για φαι κόπκι, έχασι του κέφι τ' κι ούλου μαράζουνι.
Νια μέρα βγήκι όξου απού τ' πόλη μόν' μουνάχους τ'. Πουρπάτ'σι, πουρπάτ'σι μακριά, ώσπου έφτασι σ' ένα ξηρουπήγαδου. Τότι δε βάστηξι. Έσκυψι στου πηγάδι' κι φώναξι δυνατά τρεις βουλές. "Ου βασιλές έχ' κασίδα, ου βασιλές έχ' κασίδα, ου βασιλές έχ' κασίδα". Του φώναξι κι αλάφρουσι η καρδιά τ'
Ύστερα απού κιρό στου ξηροπήγαδου φύτρουσαν καλάμια κι τα πιδιά που έκουβαν κι έκαμναν τζαμπούνις, ούλις λάλαγαν. "Ου βασιλές έχ' κασίδα, ου βασιλές έχ' κασίδα..".
(Ο μύθος θέλει να δείξει δυο πράγματα: 1) Ότι ο άνθρωπος δεν μπορεί να κρατήσει για πάντα ένα μυστικό, γιατί θα σκάσει και 2) ότι κάθε μυστικό κάποτε θα φανερωθεί). Πρβλ. Το μύθο του βασιλιά Μίδα. "Βασιλεύς Μίδας ώτα όνου έχει".

7) Οι παράδες είναι ζεστασιά
Νια μέρα μέσ' στου καταχείμωνου, που του χιόν' τα είχι σκεπάσ' ούλα κι κανένας δε κόταγι να ξιμυτήσ' απού του σπίτι τ' ου βασιλές έστειλι τς ανθρώπ' τ' να δγιούνι στ' πόλ', τι κάμνι ου κόσμους.
Αυτοίν πήγαν στου τσαρσί, γύρ'σαν του παζάρ' ούλου, παντού ησυχία. Ούλα ήταν κλειστά κι μουναχά ένας χασάπ'ς είχι ανοιχτό του χασαπιό κι ανασκουμπουμένους κουμμάτιαζι ένα μουσκάρ χουρίς να νοιάζιτι για του Φαρμακιρό του κρύου κι τ' μιγάλ' τ' παγουνιά.
Γύρ'σαν κι τούπαν τ' βασιλέ. Κείνους πρόσταξι να τ' φέρνι του χασάπ' στου παλάτ'. Πήγαν κι τουν έφεραν.
- Ισύ για ν' ανοίξ'ς προυί προυί του χασαπιό κι να μη κρυών' ς ντιπ θανέχ'ς κάμπουσις χρυσές λύρις, τουνι ρώτ'σι ου βασιλές.
Ου χασάπ'ς ξηρουκατάπιε μα τι να πει. - Ε, ναι, βασιλέ μ' πουλυχρουνεμένι, έχου ένα μ'κρό κιούπ'.
- Να πας να μ' του φέρ'ς ιδώ, τουνι διάται ου βασιλές.
Ου χασάπ'ς μαράθ'κι ου φουκαράς σαν τάκ'σι μα τι να κάμ'. Πήγι στου σπίτ', πήρι του κιούπ' μι τς λίρις κι τόφιρι στου βασιλέ. Γύρ'σι στου χασαπιό, τράβηξι τα κιουπέγγια, του σφάλ'σι κι σ'μαζώ'κι νουρίς νουρίς στου σπίτι τ'.
Τ'ν άλλ' τ' μέρα προυί ου βασιλές έστειλι πάλι τς ανθρώπ' τ' να φέρ'νι ένα γύρου στ' πόλ' κι να τ' πούνι ό,τι δγιούν. Αυτοί γύρ'σαν στου τσαρσί κι στου παζάρ', αμά π'θινά δεν είδαν κανένα. Πήγαν στου βασιλέ κι τούπαν.
Κι ο βασιλές τόνιουσι, πως οι παράδις είνι ζεστασιά στουν άνθρουπου. Ου χασάπ'ς όσου είχι τς λίρις, δεν τουν ένοιαζι του κρύου, τώρα που τς έχασι, κρύουνι κι αυτός...

8) Σπιτάκι μου, σπιτάκι μου και πορδοκαλυβάκι μου
Νια βουλά πάλι ένας βασιλές έστειλι τς ανθρώπ' τ' να διούνι, πώς περνάνι του χειμώνα τς νύχτις ου κόσμους.
Κείνοι γύρ'σαν ούλ' τ' χώρα κι ταπόμερα κι ξικουμένα σπίτια κι είδαν να Φέγγ'νι παντού κι να γιλάνι, μουνάχα σ' ένα απόμερου καλυβάκι δεν είδαν να ψέγγ' κι δεν άκ'σαν κανιά φουνή. Ικεί κάθ' ντανι νια γιργιά ουλουμόναχ'.
Πήγαν πίσου κι τούπαν στου βασιλέ. Ου βασιλές τνη λυπήθ'κι τ' καημέν' τη γιργιά κι διάται να τνη φέρ'νι στου παλάτ' κι να τς δώκ'ν έναν νουντά κι απ' ούλα τα καλά να έχ' κι να χαίριτι. Οι ανθρώπ' τ' βασιλέ έκαμαν όπους τς είπι. Πήγαν κι έφεραν στου παλάτ' τη γιργιά κι τς έδουκαν απ' ούλα τα καλά.
Η γιργιά απού την πρώτ' κιόλας τη μέρα άρχισι να στενουχωριέτι. Δε μίλαγι, δε γέλαγι, δε χαίρουνταν. Κάντανι σα μουγγή κι απού κανιά βουλά μον' στέναζι. Τούπαν στου βασιλέ κι κείνους τς είπι να τνη πάνι πίσου στου καλυβάκ'τς κι ν' αφουγκραστούνι απ' όξου ν' ακούσ'νι τι θα κάμ' σα μείν' μουνάχ' η γιργιά.
Κείν' σα μπήκι στου φτουχουκάλυβου τς κι ένιουσι μουνάχ'τς πέται του πατατούκ' που φόργι κι φώναξι απού τ' χαρά τς.
- Σπ'τάκι μ', σπ'τάκι μ' κι πουρδουκαλύβακι μ' κι αμόλ'σι δυο πουρδές. Οι ανθρώπ' τ' βασιλέ τάπαν αυτά που αφουγκράσ'καν κι άκ'σαν απού τη γιργιά. Κι ου βασιλές τόνιουσι, γιατί η γιργιά ήθιλι νάνι μουνάχ' στου φτουχουκάλυβου τς. Ικεί, μαθές, ένιουσι λεύτιρ' κι ξένιαστ'. Ικεί έβρισκι τ' χαρά τς κι όχι στο παλάτ' μ' ούλα τα καλά που είχι.

9) Η αλεπού κι ο λέλεκας
Η αλ'που κι ου λέλεκας θέλ'σαν νια βουλά να σ'μπεθεριάσ'νι. Η αλ'πού κάλισι του λέλεκα στου σπιτικό τς να τουνι φ'λέψ' κι μαγείριψι φάβα τ'ν άπλουσι ψιλή ψιλή σ' ένα ταψί, τό βαλι στου σ'νί κι έκατσαν να φάνι.
Η αλ'που άρχιψι μι τη γλώσσα τς να γλείφ' τη φάβα κι να ξιπλέν' του ταψί. Ου καημένους ου λέλεκας χτύπαγι μι τη μύτη τ' στου ταψί μα πού να φάει τίπουτα. Ετσ' έμεινι νησ'κός.
Την άλλη φορά φώναξι κι ου λέλεκας την αλεπού να την φ'λέψει.
Έβρασι κι αυτός μπακλάδις κι τς έβανι σ' ένα βαθύ τσ'κάλι μι στενό λιμό, τόφιρι στου σ'νί κι έκατσαν να φάνι. Ου λέλικας έχουνι τη μύτη τ' στου τσ'κάλι κι τη γιόμιζι κουκιά. Η αλ'πού δουκίμαζι κι ξαναδουκίμαζι, μα του κιφάλ' τς δε χόραγι στου τσ'κάλι. Άγλειφι μουνάχα ουλόγυρα στου λιμό τ' του ζ'μί που έτριχι απού τς καμακιές τ' λέλικα μέσ' στου τσ'κάλι, ώσπου άδειασι ούλου.
Ετσ' ου λέλικας γδικήθηκι την πουνηρή τ'ν αλ'πού κι του σ'μπεθεριό φυσικά χάλασι...

ΕΡΜΗΝΕΥΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ

1) Νια βουλά = μια φορά, ιμέν = μόλις
2) φιρμάν' (το)=η βασιλική διαταγή, κούμ' (το)=η άμμος, χαλάτ' (το) = το καραβόσχοινο, μπάριμ = τουλάχιστο, ουρνέκ'(το) = το δείγμα.
3) παντέξ'τι, απαντέξετε = περιμένετε, τσαλιά (τα) = τα παλιούρια, αγκαθωτοί θάμνοι, μπειλίκ'κα (τα)=τα (πρόβατα) των μπέηδων, σαγιάκια = χοντρό μάλλινα υφάσματα.
4) κουτζούκης (επίθ.) = κολοβός, με κομμένη ουρά, χνέρ' (το) = χουνέρι, τέχνασμα, σιτζίμ' (το) = λεπτό σχοινί, χοντρός σπάγγος, ρίχιν = ρίχνει, αβτζήδες (οι) = οι κυνηγοί, ντουμάν (το)= η σκόνη του δρόμου, τζίγρα (η) = η λόχμη, πυκνοί θάμνοι.
5) γκζάν' (το) = το μικρό παιδί, το νήπιο.
6) μπαρμπέρης (ο)=ο κουρέας, πουρπάτησε = περπάτησε, βάδισε
7) τζαμπούνες (οι) = οι φλογέρες, κόταγε = είχε την τόλμη, τσαρσί (το) = η πλατεία, ντιπ (επιρρ.)=καθόλου, κιούπι (το)=
βαθύ χωμάτινο δοχείο, κιουπέγγια (τα) = τα ρολά.
8) φέγγ'νι = φέγγουν, κάθ'ντανι = καθόταν, αφουγκραστούνι = κρυφακούσουν, πατατούκι (το) = παλιό χοντρό πανωφόρι.
9) σ'νί = το σινί, το χαμηλό τραπέζι φαγητού, μπακλάδες (οι) = τα κουκιά, τσ'κάλι = το τσουκάλι, ζ'μί = το ζουμί.

Πηγή: Ημερολόγιο - Λεύκωμα της Θρακικής Εστίας, Τεύχος πέμπτον, Θεσσαλονίκη 1987-1988.