«ΠΟΙΗΣΩΜΕΝ ΑΝΘΡΩΠΟΝ» ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ, ΕΞΕΛΙΞΗ Ή ΕΞΕΛΙΚΤΙΚΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ;

«ΠΟΙΗΣΩΜΕΝ ΑΝΘΡΩΠΟΝ»

 «Νοῦς καὶ λόγος ἡ θειότης ἐστίν· ἐν ἀρχῇ τε γὰρ ἦν ὁ Λόγος»

Γρηγορίου Νύσσης, Περί κατασκευής ανθρώπου. Κεφ. Ε΄

ΑΝΕΣΤΗΣ ΚΑΛΛΙΝΙΚΟΣ

[…]

     Ένα ερώτημα που θα πρέπει να μας απασχολεί είναι το αν θα πρέπει να λαμβάνουμε υπόψη στην ερμηνεία των Βιβλικών κειμένων τις τοποθετήσεις των επιστημόνων και κατά πόσο. Έχει πλέον καταστεί κανόνας πως η θεολογία ερευνά το ποιος και η επιστήμη το πώς της δημιουργίας. Αν μείνουμε πιστοί σε αυτόν τον κανόνα λογικά δεν έχουμε πρόβλημα. Κοινή παραδοχή και των δύο είναι πως ο χρόνος είναι σύμφυτος με την δημιουργία του κόσμου. Άρα για τους επιστήμονες δεν μπορεί ποτέ να τεθεί ερώτημα δημιουργού, μια και το σημείο μηδέν ή ανωμαλία, όπως αποκαλείται κατά την επικρατούσα θεωρία της Μεγάλης Έκρηξης, είναι ερευνητικά σημείο αξεπέραστο, μη υποκείμενο σε έρευνα παρά μόνο σε εικασίες. Και όποτε διατυπώνονται τέτοιες εικασίες, ο επιστημονικός λόγος λαμβάνει το ένδυμα του φιλοσοφικού στοχασμού.

     Το δεύτερο ερώτημα είναι αν θα πρέπει οι θεολόγοι να υιοθετούμε θέσεις επιστημονικές αναγκαστικά για να διατυπώσουμε τον λόγο μας. Οι πατέρες της Εκκλησίας πάντα χρησιμοποιούσαν την θύραθεν γνώση, τόσο φιλοσοφική, όσο και «επιστημονική» κι αυτό φαίνεται στην Εξαήμερο του Μ.Βασιλείου και πολύ περισσότερο στην Έκδοση Ακριβή της Ορθοδόξου Πίστεως του Ι.Δαμασκηνού. Με μία μεγάλη διαφορά: Τον τέταρτο και ένατο αιώνα οι επιστημονικές θέσεις είναι καθαρά εμπειρικές και συχνά αναμεμειγμένες με μυθολογικά στοιχεία.Κι όσον αφορά στο πρώτο, δεν υπάρχει κανένα δίλλημα, καθώς ο οποιοσδήποτε δυνατός νους της εποχής είχε τη δυνατότητα να διατυπώσει ανάλογες θέσεις. Όσον αφορά στο δεύτερο όμως ,πραγματικά υφίσταται μέγα ζητούμενο, καθώς το μέλημα των πατέρων είναι να καταρρίψουν τη μυθολογία και κυρίως να πολεμήσουν τις ποικίλες αιρέσεις που έχουν τη ρίζα τους στον γνωστικισμό και στην μόδα των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων, τον εκλεκτισμό. Στο μέτρο, δηλαδή, που αναιρούν διδασκαλία αιρετική, χρησιμοποιούν και την επιστημονική γλώσσα της εποχής. Κατά δεύτερο λόγο σαν επιχείρημα για να ενισχύσουν την πίστη των συνανθρώπων τους για τα «θαυμάσια του Θεού». Επομένως, ποτέ οι πατέρες δεν αντιμετώπισαν θεολογικά ζητήματα με ορθολογικό τρόπο και τις ελάχιστες προκλήσεις του αμφισβητούντος νου τις αντιμετώπιζαν με ένα ακλόνητο επιχείρημα. Το μυστήριο του Θεού που δεν ερευνάται νοητικά, αλλά προσεγγίζεται με την πίστη. Διατύπωναν με λίγα λόγια το μοναδικό θεολογικό αξίωμα: Ο Θεός υπάρχει και «τα αδύνατα παρά τοις ανθρώποις, δυνατά παρά τω Θεώ». Αυτό το τελευταίο ίσως στην εποχή μας να κάνει κάποιους να αισθάνονται άβολα κι ως εκ τούτου να ζητούν στηρίγματα στις επιστημονικές αποδείξεις.

      Αν θέλουμε επομένως να αναφερθούμε στην αφήγηση της Γένεσης, θα πρέπει αφήσουμε κατά μέρος τις επιστημονικές θέσεις και να λάβουμε υπόψη μας κάποια θεολογικά κριτήρια που είναι αποδεκτά, όπως η ριζική κι αμετακίνητη διαφορά μεταξύ κτιστού και ακτίστου. Το κριτήριο αυτό μας επιτρέπει να ξεκαθαρίσουμε εξ αρχής το πώς θα τοποθετηθούμε πάνω στο κείμενο της Γένεσης. Μας απαλλάσσει από οποιαδήποτε υπόθεση περί αθανασίας της ψυχής -φύσει- και μας διευκολύνει να παρακάμψουμε τον πλατωνικό δυισμό σώματος ψυχής, άποψη φιλοσοφική πολύ μεταγενέστερη από τη συγγραφή της Πεντάτευχου, που  εντοπίζεται για πρώτη φορά στο βιβλίο του Εκκλησιαστή.

    Ένα τρίτο ερώτημα είναι αν η Βίβλος μπορεί να ερμηνευθεί με την Βίβλο, χωρίς να είμαστε αναγκασμένοι να εισάγουμε υποθέσεις και κριτήρια επιστημονικά. Ασφαλώς και μπορεί, αλλιώς δεν θα είχαμε τις υπέροχες ερμηνείες του Ι.Χρυσοστόμου στο σύνολο της Αγ.Γραφής (πλην Αποκάλυψης) και τόσων άλλων πατέρων ανά τους αιώνες. Σε αυτό θα μπορούσαμε απλά να προσθέσουμε αυτό που είναι μπροστά στα μάτια μας ως εμπειρία εξωτερική και ίσως την βοήθεια της Βιβλικής Αρχαιολογίας και της Βιβλικής Γραμματολογίας.

     Όσον αφορά, τέλος, στην διήγηση των πρώτων κεφαλαίων της Γένεσης, πρέπει να επιλέξουμε κατά πόσο και ποια από τα διηγούμενα θα πρέπει να τα εκλάβουμε κυριολεκτικά ή συμβολικά-αλληγορικά. Μας βεβαιώνει ο άγιος  Ι. ο Δαμασκηνός: όμως βρίσκουμε στην Αγία Γραφή να έχουν ειπωθεί πάρα πολλά για το Θεό με τρόπο ανθρωπομορφικό, πρέπει να γνωρίζουμε, εφόσον είμαστε άνθρωποι και έχουμε αυτή την παχιά σάρκα, ότι είναι αδύνατο να  εννοήσουμε ή να μιλήσουμε για τις θείες, υψηλές και άϋλες ενέργειες της θεότητος, εάν δεν χρησιμοποιήσουμε ανάλογες σε μας εικόνες, τύπους και σύμβολα. Όσα, λοιπόν, λέμε με ανθρωπομορφικό τρόπο για το Θεό, τα λέμε με συμβολική σημασία, και έχουν κάποιο βαθύτερο νόημα· διότι το θείο είναι απλό και δεν παίρνει σχήματα». (Έκδοσις Ακριβής Κεφ.11  βλ. Γεν.3,8) « καὶ ἤκουσαν τὴν φωνὴν κυρίου τοῦ θεοῦ περιπατοῦντος ἐν τῷ παραδείσῳ τὸ δειλινόν..»  

 Αυτό βεβαίως είναι και το δυσκολότερο και από αυτό αφορμώνται κατά κανόνα και οι αντιπαραθέσεις με τις διαφορετικές ερμηνείες.

 Ένα από τα πρώτα που πρέπει να αναφερθούν, είναι ο χρόνος της δημιουργίας:   Έξ. 20:11 «ἐν γὰρ ἓξ ἡμέραις ἐποίησεν κύριος τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν καὶ τὴν θάλασσαν καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτοῖς καὶ κατέπαυσεν τῇ ἡμέρᾳ τῇ ἑβδόμῃ διὰ τοῦτο εὐλόγησεν κύριος τὴν ἡμέραν τὴν ἑβδόμην καὶ ἡγίασεν αὐτήν».

Για την κατανόηση του χρόνου δεν μας χρειάζεται κανένα επιστημονικό πόρισμα αλλά, ο Ψα.90,4 «…χίλια έτη ενώπιόν σου είναι ως ημέρα η εχθές..», δηλαδή απροσδιόριστο χρονικό διάστημα, από ένα δευτερόλεπτο έως δισεκατομμύρια χρόνια κατά τον καθηγητή Ν.Ματσούκα. [σημ.σελίδας: Σχετικά με τις 6 ημέρες της Δημιουργίας ο Σεβ.Μητροπολίτης Γόρτυνος Ιερεμίας αναφέρει: Ο Θεός «είπε και εγενήθησαν» (Ψαλμ. 32,9). «Ο Θεός, που ζει αιώνια  δημιούργησε  όλα  τα  πράγματα αμέσως» (Σοφ. Σειράχ 18,1). Ο άχρονος Θεός δεν έχει ανάγκη από χρόνο για να δημιουργήσει. Αλλά τότε, γιατί η Αγία Γραφή λέει ότι ο κόσμος έγινε σε έξι ημέρες; Πρώτον, θα πούμε ότι αυτό η Αγία Γραφή το λέει για μας τους αδύνατους ανθρώπους, για να νοήσουμε και να απολαύσουμε καλύτερα το δημιουργικό έργο του Θεού, σαν να το ξεφυλλίζουμε σε ένα τεύχος με έξι πελώριες σελίδες. Όπως το λέει ο άγιος Αυγουστίνος, «οι ημέρες της δημιουργίας είναι περίοδοι παρατηρήσεως του ανθρώπου και δεν είναι ημέρες του έργου του Θεού»! Αλλά κυρίως θα πούμε ότι η Αγία Γραφή μιλάει για έξι ημέρες δημιουργίας, για να πει ότι την εβδόμη ημέρα αναπαύτηκε ο Θεός (βλ. Γεν. 2,2), χωρίς βέβαια να έχει ανάγκη ο Θεός από ανάπαυση. Το λέει όμως αυτό για τους Ιουδαίους, που ήταν αιχμάλωτοι στην Βαβυλώνα και ξεχνούσαν εκεί, μεταξύ των Βαβυλωνίων, την  αργία του Σαββάτου. Για τον ίδιο λόγο λέει η Γένεση ότι ο ήλιος δημιουργήθηκε την τετάρτη ημέρα, ενώ η αλήθεια είναι ότι το φως δημιουργήθηκε από την αρχή (βλ. Γεν. 1,3). Αλλά επειδή οι Βαβυλώνιοι λάτρευαν τον ήλιο και τα άστρα του ουρανού για θεούς και κινδύνευαν  από την ειδωλολατρία τους αυτή οι Ιουδαίοι, γι αυτό η Αγία Γραφή, για να διαφυλάξει τους Ιουδαίους  από την ειδωλολατρία, παριστάνει τον ήλιο να δημιουργείται την Τετάρτη ημέρα (βλ. Γεν. 14-19). Σαν να θέλει να πει με αυτό ότι δεν είναι θεός ο ήλιος, γιατί και πριν να δημιουργηθεί αυτός υπήρχε ζωή!]

      Το δεύτερο που χρήζει προσοχής, είναι  ο ίδιος ο Παράδεισος, που βρισκόταν στην Εδέμ της Μεσοποταμίας (κατά ανατολάς).  Γέν. 2,8  «καὶ ἐφύτευσεν κύριος ὁ θεὸς παράδεισον ἐν εδέμ κατὰ ἀνατολὰς καὶ ἔθετο ἐκεῖ τὸν ἄνθρωπον ὃν ἔπλασεν».

Και δύο έννοιες παραπέμπουν σε ανέμελη ζωή με τρυφή και απόλαυση. Η λέξη Παράδεισος (pairi.daêza) κατά την πιθανότατη εκδοχή είναι Βαβυλωνιακής προέλευσης και παραπέμπει στους τοιχόφρακτους κήπους της Βαβυλωνιακής αυτοκρατορίας, ένα από τα καμάρια της της   αρχιτεκτονικής των Βαβυλωνίων. Κληροδότημα αυτής της παράδοσης θεωρείται το αριστούργημα του Ταζ Μαχάλ.   

Ενδιαφέρουσες και επιπλέον πληροφορίες μας δίνει ο Ι.Δαμασκηνός:              « Ήταν βέβαια στην ανατολή και βρισκόταν πιο ψηλά απ’ όλη τη γη, αλλά είχε εύκρατο κλίμα και ακτινοβολούσε από λεπτό και πολύ καθαρό αέρα· ήταν κατάφυτος από αειθαλή φυτά, γεμάτος από ευωδία και φως, ο οποίος ξεπερνά στη φαντασία κάθε εποχή του έτους και ομορφιά· είναι πράγματι θείος τόπος και άξια κατοικία του ανθρώπου που πλάσθηκε κατ’ εικόνα Θεού, μέσα στον οποίο δεν σύχναζε κανένα από τα άλογα ζώα, αλλά μόνον ο άνθρωπος, το πλαστούργημα του Θεού»

Και συνεχίζει: «Ορισμένοι βέβαια θεωρούσαν αισθητό τον παράδεισο, ενώ άλλοι νοητό…  Θεωρώ, λοιπόν, ότι ο θείος Παράδεισος έχει δύο έννοιες. Και οι θεοφόροι Πατέρες μας παρέδωσαν την αλήθεια, είτε δίδαξαν τη μία είτε την άλλη έννοια.»

Υπάρχουν στην αφήγηση περιγραφές του Παραδείσου ικανές να μας πείσουν ότι δεν πρόκειται για συγκεκριμένο τόπο πάνω στη γη. Πρώτα από όλα η πληροφορία περί υψηλότερου μέρους στην Μεσοποταμία δεν μπορεί να σταθεί με κυριολεκτικό νόημα, καθόσον πρόκειται για προσχωσιγενή κοιλάδα που τη σχηματίζουν οι δύο ποταμοί Τίγρης και Ευφράτης. Οι άλλοι δύο ποταμοί είναι δύσκολο να ταυτιστούν γεωγραφικά και ακόμα δυσκολότερο ο κεντρικός ποταμός στο μέσον του Παραδείσου, από τον οποίο πηγάζουν κι οι υπόλοιποι:  Γέν.2,10 « ποταμὸς δὲ ἐκπορεύεται ἐξ εδεμ ποτίζειν τὸν παράδεισον ἐκεῖθεν ἀφορίζεται εἰς τέσσαρας ἀρχάς 11 ὄνομα τῷ ἑνὶ φισων οὗτος ὁ κυκλῶν πᾶσαν τὴν γῆν ευιλατ ἐκεῖ οὗ ἐστιν τὸ χρυσίον12 τὸ δὲ χρυσίον τῆς γῆς ἐκείνης καλόν καὶ ἐκεῖ ἐστιν ὁ ἄνθραξ καὶ ὁ λίθος ὁ πράσινος 13 καὶ ὄνομα τῷ ποταμῷ τῷ δευτέρῳ γηων οὗτος ὁ κυκλῶν πᾶσαν τὴν γῆν αἰθιοπίας 14 καὶ ὁ ποταμὸς ὁ τρίτος τίγρις οὗτος ὁ πορευόμενος κατέναντι ἀσσυρίων ὁ δὲ ποταμὸς ὁ τέταρτος οὗτος εὐφράτης».

       Το πιο συνετό λοιπόν είναι να εννοήσουμε ότι, ως Παράδεισος πρέπει να περιγράφεται όλη η γη και έτσι η εικόνα της διήγησης είναι ένα ακόμα σύμβολο στη ροή του δεύτερου κεφαλαίου. Πέρα από τη βιβλική διήγηση όμως, εικόνα του Παραδείσου έχουμε και στην Αποκάλυψη του Ιωάννη με τα ίδια συμβολικά στοιχεία όπως ο ποταμός και το δέντρο: Απ.22,1 «Καὶ ἔδειξέ μοι ποταμὸν ὕδατος ζωῆς λαμπρὸν ὡς κρύσταλλον, ἐκπορευόμενον ἐκ τοῦ θρόνου τοῦ Θεοῦ καὶ τοῦ ἀρνίου. 2 ἐν μέσῳ τῆς πλατείας αὐτῆς καὶ τοῦ ποταμοῦ ἐντεῦθεν καὶ ἐκεῖθεν ξύλον ζωῆς, ποιοῦν καρποὺς δώδεκα, κατὰ μῆνα ἕκαστον ἀποδιδοῦν τὸν καρπὸν αὐτοῦ, καὶ τὰ φύλλα τοῦ ξύλου εἰς θεραπείαν τῶν ἐθνῶν».

Αν αναλογιστούμε την παραπάνω άποψη του Ι.Δαμασκηνού περί νοητού και αισθητού Παραδείσου και την συνδυάσουμε με τις δύο περιγραφές, μπορούμε ευκολότερα να καταλήξουμε στο εξής: Η διήγηση της Γένεσης αποτελεί τύπο και εικόνα του αιώνιου Παραδείσου στον οποίο δεσπόζει ο θρόνος του Θεού. Κι επειδή πάντοτε στην Εκκλησία ο άνθρωπος από τα αισθητά ανάγεται στα αισθητά, η Γένεση με λιτό και συμβολικό τρόπο μας δίνει το έναυσμα για την αναγωγή αυτή.

[…]

Η καινοφανής εσχάτως θεωρία περί αναδημιουργίας Αδάμ στον Παράδεισο, υποστηρίζεται από λογικά άλματα και σύγχυση εδαφίων. Παραβλέπει τον στίχο 1,26, εκλαμβάνει τον 1,27 ως πρώτη δημιουργία εκτός Παραδείσου ανθρώπων εφοδιασμένων μόνο με νου, ελευθερία και αυτεξούσιο και ιεραρχεί χρονικά τα διηγούμενα, ώστε με τον 2,7 και 8 να εισηγείται την θεωρία της αναδημιουργίας. Καταλυτικό ρόλο σε αυτήν παίζει και η αναφορά του περιβόητου «εμφυσήματος». Ο Ι.Χρυσόστομος λέει το εξής:

 «Με το θείο εμφύσημα έλαβε το είναι της από το Θεό· όπως λεει η Γραφή, «εμφύσησε ο Θεός στο πρόσωπό του (Αδάμ) πνοή ζωής». Εκείνο λοιπόν το εμφύσημα χάρισε ζωτική ενέργεια σε αυτόν που πλάστηκε από τη γη και μάλιστα αυτό αποτέλεσε τη σύσταση της ουσίας της ψυχής» (Ομιλία εις τὴν Γένεση, 12).  

Ο Ωριγένης λέει ότι: «αν και λέμε ότι η ψυχή είναι αθάνατη εξ ορισμού, αυτό δεν σημαίνει ότι είναι ομοούσια με τη θεία φύση» (Σειρ. Πατ. σ. 47).

 Και κατά τον Ι.Δαμασκηνό:» Και πλάσθηκαν συγχρόνως το σώμα και η ψυχή· όχι το ένα πρώτα και το άλλο έπειτα» , επειδή οι Μανιχαίοι πίστευαν ότι η ψυχή είναι μέρος της θείας ουσίας(Φώτιος, Μυριόβιβλος κωδ. 17). Επομένως, εξαρχής η σύσταση του ανθρώπου περιλαμβάνει την πνοή ζωής «θεία χάριτι τινά» κατά τον Μ. Βασίλειο, και δεν μπορεί να βρεθεί ούτε μία αναφορά σε πατερικό κείμενο περί διπλής δημιουργίας ανθρώπου, παρεκτός του πλατωνικού διλλήματος, περί προΰπαρξης ψυχής, που πρόσκαιρα προβλημάτισε την Εκκλησία, εξ αφορμής των λεγομένων του Ωριγένη. Άλλωστε αυτό καθεαυτό το φύσημα της πνοής ζωής, έχει πρωταρχικά την σημασία της ζωογόνου δυνάμεως με αποτέλεσμα να γίνεται ο άνθρωπος «ψυχή ζώσα». Η ίδια, όμως, έκφραση χρησιμοποιείται και για τα ζώα:

Γέν.1,20  «καὶ εἶπεν ὁ θεός ἐξαγαγέτω τὰ ὕδατα ἑρπετὰ ψυχῶν ζωσῶν καὶ πετεινὰ πετόμενα ἐπὶ τῆς γῆς κατὰ τὸ στερέωμα τοῦ οὐρανοῦ καὶ ἐγένετο οὕτως 21 καὶ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὰ κήτη τὰ μεγάλα καὶ πᾶσαν ψυχὴν ζῴων ἑρπετῶν ἃ ἐξήγαγεν τὰ ὕδατα κατὰ γένη αὐτῶν καὶ πᾶν πετεινὸν πτερωτὸν κατὰ γένος καὶ εἶδεν ὁ θεὸς ὅτι καλά..»

 Γέν.1,24 «καὶ εἶπεν ὁ θεός ἐξαγαγέτω ἡ γῆ ψυχὴν ζῶσαν κατὰ γένος τετράποδα καὶ ἑρπετὰ καὶ θηρία τῆς γῆς κατὰ γένος καὶ ἐγένετο οὕτως». 

Βλέπουμε, λοιπόν, πως για την μεν άλογο φύση, είναι αρκετός ο δημιουργικός λόγος του Θεού, για τον δε άνθρωπο το ιδιαίτερο ενδιαφέρον του Θεού, όπως φαίνεται στην έκφραση «κατ’εικόνα ημών και καθ’ομοίωσιν» και στην ανθρωπομορφική παράσταση του εμφυσήματος.

Η θεωρία της εξελικτικής δημιουργίας αφαιρεί από την θρυλούμενη «πρώτη δημιουργία του ανθρώπινου γένους» την πνοή της ζωής, για να εννοήσει αυτήν ως χορήγηση Αγίου Πνεύματος στην αναδημιουργία του Αδάμ μέσα στον Παράδεισο. Και ναι μεν αρκετοί πατέρες θεωρούν πως πρόκειται για χορήγηση θείας χάριτος, αλλά ποτέ δεν την εντοπίζουν σε μία «άλλη» δημιουργία, ώστε να διακρίνουν ένα ανθρώπινο γένος από ένα άλλο, αυτό του Αδάμ. Οι μαρτυρίες της Αγίας Γραφής, άλλωστε, κατά τον άγιο Γρηγόριο Παλαμά, για την «πνοήν ζωής» και για την «ζώσαν ψυχήν», που χορήγησε με το «εμφύσημά» του ο Θεός στον πρώτο άνθρωπο, δηλώνουν το αθάνατο και το χαριτωμένο από τον Θεό «το αείζωον ...και κεχαριτωμένον θείως» της ανθρώπινης ψυχής. Επομένως, ο άνθρωπος ήταν εξαρχής εμπλουτισμένος με την Χάρη του Θεού («κατά Θεού χάριν μεμορφωμένος»). Ο ίδιος ο Τριαδικός Θεός έθεσε τον εαυτό του στον άνθρωπο με την άκτιστη θεία Χάρη και έτσι τον έκανε «κατ' εικόνα» και «καθ' ομοίωση» του. Γι’ αυτό και ο άγιος Φιλόθεος ο Κόκκινος, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, θεωρεί την Χάρη του Θεού στον άνθρωπο ως «μέγα και πρώτον αξίωμα» του κατ' εικόνα, που δόθηκε ως χάρισμα στον άνθρωπο κατά την δημιουργία του με το «εμφύσημα» του Θεού προς αυτόν. Η ψυχή είναι αυτή η «πνοή ζωής», ίδια για όλους, που χαρίζει ο Θεός σε κάθε νέα ανθρώπινη ύπαρξη. Αυτή φέρει τα χαρίσματα του κατ’ εικόνα, και στη συνέχεια, η όποια ποσοτική και ποιοτική αξιοποίησή τους δημιουργεί την ιδιοπροσωπία του κάθε ανθρώπου. Κατά τον πατέρα Ιωάννη Μπρεκ, Αμερικανό Ορθόδοξο ιερέα και καθηγητή Βιοηθικής, η ψυχή θα πρέπει να θεωρηθεί ως η ζωοποιός αρχή της ανθρώπινης ζωής που καθοδηγεί την ανάπτυξη του προσώπου από τη γονιμοποίηση μέχρι την αιωνιότητα. Και όχι μόνο είναι έμψυχη ανθρώπινη ύπαρξη, αλλά, κατά την άποψη του Αγ. Γρηγορίου του Θεολόγου, η ψυχή του είναι εξ αρχής τέλεια, δεν μπορεί όμως να εκδηλώσει τις ενέργειές της λόγω της ατέλειας του σωματικού στοιχείου. Οι ενέργειές της εμφανίζονται σταδιακά με την πρόοδο της σωματικής ανάπτυξης. Πολλοί Πατέρες της Εκκλησίας συμφωνούν ότι η ψυχή είναι η ζωοποιούσα το σώμα δύναμη και αυτή η ψυχή, κατά την έκφραση του Αγ. Γρηγορίου του Παλαμά, «συνκτίζεται γηίνω σώματι»  κατά τρόπον μυστικό, μη πλήρως κατανοητό και μη επιδεχόμενο έρευνας. (Γρηγορίου Θεολόγου: Έπη θεολογικά, Βιβλ. Α’ τόμ. Α’.  Έπη δογματικά, Η΄ Περί Ψυχής, RG 37, 453-454). Στον προφήτη Ιώβ μπορούμε να εντοπίσουμε μία από τις πρώτες διακρίσεις περί ψυχής ζώων και πνεύματος ανθρώπου:

Ιώβ 12,8 «ἐκδιήγησαι δὲ γῇ ἐάν σοι φράσῃ καὶ ἐξηγήσονταί σοι οἱ ἰχθύες τῆς θαλάσσης  9 τίς οὐκ ἔγνω ἐν πᾶσι τούτοις ὅτι χεὶρ κυρίου ἐποίησεν ταῦτα 10 εἰ μὴ ἐν χειρὶ αὐτοῦ ψυχὴ πάντων τῶν ζώντων καὶ πνεῦμα παντὸς ἀνθρώπου»

Ο προφήτης κατηγορηματικά μας λέει πως η δημιουργία πάντων των ζώων (ζώντων) και παντός ανθρώπου αποτελεί την πρώτη και μοναδική δημιουργία. Και διακρίνει τις άλογες ψυχές των ζώων από τις έλλογες πνευματικές ψυχές των ανθρώπων. Η μετάφραση από τους Ο΄ του εβραϊκού νεφές ως ψυχή είναι πολυσήμαντος όρος και πρωταρχικά δηλώνει τη ζωή, την κοινής προέλευσης ζώου και ανθρώπου, με τον άνθρωπο να έχει όμως την κατ’εικόνα Θεού δοσμένη ύπαρξη στο δρόμο της ομοιώσεως. Όταν ο άνθρωπος απομακρύνεται από το Δημιουργό δεν είναι παρά χώμα που θα επιστρέψει στο χώμα.

Πρόσθετες λεπτομέρειες περί διάκρισης ρουάχ, νεφές και νεσαμάχ ή περί εβραϊκού (Μασωριτικού;) πρωτοτύπου και μετάφρασης των Ο΄, είναι μάλλον ανώφελες, επειδή, ως γνωστόν, η εναλλαγή ομώνυμων λέξεων με το ίδιο νόημα είναι συνήθης εβραϊσμός και επιπλέον οι αλεξανδρινοί μεταφραστές είχαν στη διάθεση τους κείμενα παράδοσης  πολύ καλύτερα μαρτυρούμενης του Μασωριτικού και επομένως η νοηματική χρήση των όρων στο ελληνικό κείμενο θα πρέπει να θεωρείται εγκυρότατη. Ακόμη η υπερεκτίμηση της σημασίας γραμματικών μορίων, όπως για παράδειγμα του «έτι» στο στίχο «19 καὶ ἔπλασεν ὁ θεὸς ἔτι ἐκ τῆς γῆς πάντα τὰ θηρία..»  μόνο κακή παράδοση ερμηνευτικής θα μπορούσε να εισάγει. Σύμφωνα με την άποψη της εξελικτικής δημιουργίας αυτό το «έτι» εισάγει μία δεύτερη δημιουργία ζώων του αγρού στην υπηρεσία του Αδάμ. Με την ίδια λογική θα μπορούσαμε να ισχυριστούμε ότι στο στίχο 1,26 το κατ’εικόνα ορίζεται ως η ύπαρξη δύο φύλλων, όπως ξεκάθαρα αναφέρεται, αλλά ουδαμώς εννοείται. Ακόμη ο στίχος: 26 «καὶ εἶπεν ὁ θεός ποιήσωμεν ἄνθρωπον κατ' εἰκόνα ἡμετέραν καὶ καθ' ὁμοίωσιν καὶ ἀρχέτωσαν τῶν ἰχθύων τῆς θαλάσσης καὶ τῶν πετεινῶν τοῦ οὐρανοῦ καὶ τῶν κτηνῶν καὶ πάσης τῆς γῆς καὶ πάντων τῶν ἑρπετῶν τῶν ἑρπόντων ἐπὶ τῆς γῆς»  δεν διαθέτει την καλύτερη γραμματική και συντακτική μορφή, αλλά αποδίδει την δύναμη του νοήματος, δίνοντάς μας την αίσθηση ότι το ακούμε με τα ίδια μας τα αυτιά. Εδώ έχει πλήρη ισχύ το γνωστό: «το μεν γράμμα αποκτείνει το δε πνεύμα ζωοποιεί» (το νόημα).

Κλείνοντας τα σχετικά περί δημιουργίας ανθρώπου θα πρέπει να τονιστεί η αξία των στίχων Γέν. 5,1-2:  «αὕτη ἡ βίβλος γενέσεως ἀνθρώπων ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν ὁ θεὸς τὸν αδαμ κατ' εἰκόνα θεοῦ ἐποίησεν αὐτόν 2 ἄρσεν καὶ θῆλυ  ἐποίησεν αὐτοὺς καὶ εὐλόγησεν αὐτούς καὶ ἐπωνόμασεν τὸ ὄνομα αὐτῶν αδαμ ᾗ ἡμέρᾳ ἐποίησεν αὐτούς».

Σαν κατακλείδα των διηγήσεων στα προηγούμενα κεφάλαια, συμπυκνώνει όλα τα νοήματα που διατυπώθηκαν πρωτύτερα. Δημιουργία ανθρώπων «ᾗ ἡμέρᾳ»  στο πρόσωπο του Αδάμ, δημιουργία αυτών κατ’εικόνα, «ἄρσεν καὶ θῆλυ» , ευλογία αυτών, και επονομασία αυτών Αδάμ  «ᾗ ἡμέρᾳ»  της δημιουργίας τους. Οι στίχοι είναι τόσο ξεκάθαροι, που δεν αφήνουν κανένα περιθώριο να διακρίνουμε διπλή δημιουργία ή αναδημιουργία, προκειμένου να εναρμονιστούμε με άγχος στην επιστημονική θεωρία της εξέλιξης των ειδών.

Αναφορικά, τέλος, με την περίπτωση του Κάιν, θα πρέπει να διευκρινιστούν ορισμένα σημεία, τα οποία δίνουν λαβές στην αρνητική κριτική και στους φανατικούς του εξελικτισμού ή τους περιβόητους σκεπτικιστές. Είναι πέραν πάσης αμφιβολίας το γεγονός πως τα επιστημονικά ευρήματα μόνο επιστημονικά κρίνονται κι όχι θεολογικά ή συναισθηματικά. Η θεωρία του Δαρβίνου με τις όποιες αναθεωρήσεις και παραλλαγές δίνει μια εξήγηση για την καταγωγή όλων των ειδών. Ασφαλώς και υπάρχουν σοβαρές αντίθετες απόψεις με εξίσου δυνατά επιχειρήματα. Στην Γένεση, όμως, είναι μάταιο να αναζητά κανείς όπλα για να καταρρίψει την οποιαδήποτε επιστημονική άποψη. Κατά τον σεβ. Ναυπάκτου Ιερόθεο: «Στὴν Ἐκκλησία ὁμιλοῦμε γιὰ ἐξέλιξη τοῦ ἀνθρώπου ὄχι ἀπὸ τὸν πίθηκο στὸν ἄνθρωπο, ἀλλὰ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο στὸν Θεό». (Απὸ το βιβλίο: “Οἱ Δεσποτικὲς Ἑορτές”, Κεφ. Α7, Ἐκδόσεις Ἱ. Μονῆς Γενεθλίου τῆς Θεοτόκου).Επομένως δεν θα πρέπει να μας απασχολεί διόλου η διαμόρφωση οποιασδήποτε θεωρίας, γιατί αυτή είτε θα επιβεβαιωθεί, είτε θα αναπροσαρμοστεί στο οικείο επιστημονικό πεδίο.

Η ιστορία του Κάιν είναι γνωστή παγκοσμίως. Αδελφοκτονία από φθόνο και αποπομπή από την πρώτη ανθρώπινη κοινωνία με στιγματισμό. Το σημείο, όμως, που δημιουργεί προβλήματα στην κατανόηση της διήγησης, είναι το αν ο Κάιν εξεδιώχθη μόνος και ποιοι θα ήταν οι άνθρωποι που θα έπρεπε να τον αποφύγουν και να μην τον φονεύσουν -εξ ου κι ο στιγματισμός στο μέτωπο- και ποιοι επιπλέον ήταν αυτοί με τους οποίους οικοδόμησε κατόπιν πολιτισμό.(Γένεση κεφάλαιο 4). Αν η διήγηση εκληφθεί κυριολεκτικά, θα πρέπει να θεωρήσουμε ότι είχαν γεννηθεί και γυναίκες από τον Αδάμ και την Εύα και μία από αυτές ήταν και σύντροφος του Κάιν. Είναι γνωστό ότι στη Γένεση η ύπαρξη γυναικών αποσιωπάται, καθώς δεν έχουν κάποιο ρόλο στην εξέλιξη της ιστορίας. Όμως αυτό που δημιουργεί πρόβλημα  είναι αυτός καθαυτός ο στιγματισμός του «καὶ εἶπεν αὐτῷ κύριος ὁ θεός οὐχ οὕτως πᾶς ὁ ἀποκτείνας καιν ἑπτὰ ἐκδικούμενα παραλύσει καὶ ἔθετο κύριος ὁ θεὸς σημεῖον τῷ καιν τοῦ μὴ ἀνελεῖν αὐτὸν πάντα τὸν εὑρίσκοντα αὐτόν» Γέν.4,15. και ποιος ενδεχόμενα θα τον φόνευε..

Προκειμένου να υπερκεραστεί το πρόβλημα της ύπαρξης ή μη άλλων ανθρώπων, οι πιστοί της κυριολεκτικής αφήγησης μιλούν για τα αδέρφια του που αποσιωπώνται ή εννοούνται σύμφωνα με τον στίχο Γέν. 5,3 «ἔζησεν δὲ αδαμ διακόσια καὶ τριάκοντα ἔτη καὶ ἐγέννησεν κατὰ τὴν ἰδέαν αὐτοῦ καὶ κατὰ τὴν εἰκόνα αὐτοῦ καὶ ἐπωνόμασεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ σηθ». Πρόκειται όμως επίσης για λογικό άλμα, εφόσον ο Σηθ γεννιέται στη θέση του Άβελ κατά τα λόγια της μητέρας του «ἔγνω δὲ αδαμ ευαν τὴν γυναῖκα αὐτοῦ καὶ συλλαβοῦσα ἔτεκεν υἱὸν καὶ ἐπωνόμασεν τὸ ὄνομα αὐτοῦ σηθ λέγουσα ἐξανέστησεν γάρ μοι ὁ θεὸς σπέρμα ἕτερον ἀντὶ αβελ ὃν ἀπέκτεινεν καιν» Γέν. 4,25 και από αυτόν τον Σηθ κατάγονται όλοι οι υπόλοιποι απόγονοι. Γέν. 5,6-32. Αντίθετα η θεωρία της δημιουργικής εξέλιξης δεν συναντά εδώ πρόβλημα, καθόσον μιλά για διπλή δημιουργία ανθρώπων. Είναι, όμως, σαφές από τη διήγηση της Γένεσης πως, όσα πρόσωπα και να υπήρχαν, θα αποτελούσαν τρεις οικογένειες, αυτή του Αδάμ και της Εύας, και αυτές του Άβελ και του Κάιν με τις συντρόφους τους, οπότε ο στιγματισμός στο μέτωπο του δεύτερου καθίσταται προβληματικός και δεν μπορεί να σχετιστεί λογικά με την φράση: μὴ ἀνελεῖν αὐτὸν πάντα τὸν εὑρίσκοντα αὐτόν . Ήταν ήδη περισσότερο από γνωστός στους συγγενείς του.

            […]

Στο ίδιο πνεύμα και ο καθηγητής Γεωλογίας και Παλαιοντολογίας, τέως πρύτανης στο πανεπιστήμιο Αθηνών, Μ. Δερμιτζάκης αναφέρει: «Στη Δημιουργία του κόσμου αποκαλύπτεται το θεϊκό μεγαλείο και η ξεχωριστή θέση που ο Θεός επεφύλαξε για τον Άνθρωπο. Από τα πιο ταπεινά πλάσματα και τα μικρότερα χόρτα έως τους υψιπέτες αετούς και τα μεγαλόσωμα θηρία, από τη Σελήνη έως τα πιο απομακρυσμένα άστρα, όλα τα μελετάει με αγάπη, φιλοσοφεί, διδάσκεται και διδάσκει. Αλλά, το πιο σημαντικό είναι ότι με τον πιο εναργή τρόπο διατυπώνει εκείνο, για το οποίο ερίζουν σπουδαιοφανείς φιλόσοφοι και επιστήμονες αιώνες τώρα: τη συμπόρευση επιστήμης και πίστης. Γράφει: «και αν ακόμα μπορέσουμε να εξηγήσουμε αυτά που θεωρούμε παράδοξα και ερμηνεύουμε ως θαύμα, δεν μειώνεται στο ελάχιστο ο θαυμασμός μας για τα μέγιστα, διότι η απλή πίστη είναι ισχυρότερη από τις λογικές αποδείξεις».

«….ἀλλὰ πρός τι τέλος ὠφέλιμον καὶ μεγάλην χρείαν τοῖς οὖσι συνεισφερόμενον ἐπινενοῆσθαι τὸν κόσμον, εἴπερ τῷ ὄντι ψυχῶν λογικῶν διδασκαλεῖον καὶ θεογνωσίας ἐστὶ παιδευτήριον, διὰ τῶν ὁρωμένων καὶ αἰσθητῶν χειραγωγίαν τῷ νῷ παρεχόμενος πρὸς τὴν θεωρίαν τῶν ἀοράτων, καθά φησιν ὁ ἀπόστολος, ὅτι Τὰ ἀόρατα αὐτοῦ ἀπὸ κτίσεως κόσμου τοῖς ποιήμασι νοούμενα καθορᾶται». M.Βασιλείου, Ομιλία εις την Εξαήμερον, Ομιλία α΄ ΙΙ.

Ολόκληρο το κείμενο μπορείτε να το βρείτε εδώ:

http://www.facebook.com/note.php?created&&note_id=2422001987547

Αντιαιρετικόν Εγκόλπιον    www.egolpion.com

18  ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΥ  2011 

Tweet

Share on Facebook