ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΜΑΚΡΑΚΗ

ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ ΜΑΚΡΑΚΗ ^[1]

      Η, κατά καιρούς, ε­κλε­κτι­κή προ­βο­λή του προ­σώ­που του Απ. Μα­κρά­κη και η συ­να­κό­λου­θη α­να­γω­γή του σε πρό­τυ­πο «ορ­θο­δό­ξου μα­χη­τή», δια της σι­ω­πη­ράς πα­ρα­κάμ­ψε­ως των ε­γνω­σμέ­νων πλα­νών του, ο­δη­γεί μάλλον στην αν­τί­λη­ψι, ό­τι μπο­ρεί να υ­πάρ­ξη ορ­θό­δο­ξος α­γω­νι­στι­κή δρά­σις ε­ρή­μην της εκ­κλη­σι­α­στι­κής και δογ­μα­τι­κής συ­νει­δή­σε­ως. Πα­ραλ­λή­λως, εν­δέ­χε­ται το ι­δε­ώ­δες μιας «κα­θα­ράς» Εκ­κλη­σί­ας, λό­γω της λαν­θα­νού­σης αυ­το­νο­μή­σε­ως της η­θι­κής α­πό την θε­ο­λο­γί­α, να θέλ­γη πε­ρισ­σό­τε­ρον α­πό το ό­ρα­μα μιας Ορ­θο­δό­ξου Εκ­κλη­σί­ας. Ας γί­νη, λοι­πόν, υ­πό μορ­φήν ε­ρω­τη­μά­των μία λυ­πη­ρά υ­πό­μνη­σις κά­ποι­ων α­λη­θει­ών:

Δεν εί­ναι ά­ρα­γε γνω­στόν πως, θε­με­λι­ώ­δη προ­ϋ­πό­θε­σι της ελ­λη­νο-χρι­στι­α­νι­κής δρά­σε­ως του Απ. Μα­κρά­κη α­πο­τε­λού­σε η βα­θυ­τά­τη και α­κλό­νη­τη πε­ποί­θη­σίς του ό­τι εί­ναι θε­ό­θεν ε­κλε­λεγ­μέ­νος να α­να­μορ­φώ­ση «εν Χρι­στώ πά­σαν την ε­πί γης αν­θρω­πό­τη­τα»^[2], συ­νεί­δη­σι που του ε­δραί­ω­σε η τρα­γι­κή «θε­ο­λη­πτι­κή» εμ­πει­ρί­α του έ­τους 1851; ^[3].  Δεν εί­ναι αυ­τός που ε­κή­ρυσ­σε ό­τι δεν έ­χει πλέ­ον α­νάγ­κη με­τα­νοί­ας ^[4], ό­τι έ­λα­βε «πεί­ραν του έρ­γου της θε­ώ­σε­ως^»[5], ό­τι «έ­χει εν ε­αυ­τώ το Πνεύ­μα του Θε­ού και λα­λεί εν Πνεύ­μα­τι Α­γί­ω»; ^[6].  Ό­τι η καρ­δί­α του εί­ναι «ι­σό­χρι­στος»^[7], και ο ί­διος κα­τά πάν­τα ό­μοι­ος με τον Χρι­στόν ^[8], γι’ αυ­τό και εί­ναι «α­πό­στο­λος του Θε­ού ... α­δελ­φός του Χρι­στού, και υιός του Θε­ού και της Θε­ο­νύμ­φου Μα­ρί­ας»; ^[9].  Ό­τι εί­ναι ο μό­νος πραγ­μα­τι­κός δι­δά­σκα­λος του Θε­ού στην ε­πο­χή του ^[10], «ο δεύ­τε­ρος Η­λί­ας και ο δεύ­τε­ρος Πρό­δρο­μος»^[11], που έ­χει λά­βει α­πό τον Θε­όν την εν­το­λή και ε­ξου­σί­α να ε­λέγ­χη τα πάν­τα; ^[12].  Ό­τι η εγ­κα­τά­λει­ψίς του εκ μέ­ρους των μα­θη­τών του ι­σο­δυ­να­μεί με την εγ­κα­τά­λει­ψι του Χρι­στού και την προ­σχώ­ρη­σί τους στο στρα­τό­πε­δο του δι­α­βό­λου; ^[13].  Σε αυ­τόν δεν α­νή­κει η α­νή­κου­στος α­πάν­τη­σις προς ε­νι­στα­μέ­νους σε μί­αν α­πό­φα­σί του ο­πα­δούς του ό­τι: «Υ­μείς δεν εί­σθε σο­φοί, και ε­πο­μέ­νως δεν δύ­να­σθε ού­τε υ­μείς να με πεί­ση­τε, ό­τι η­μάρ­τη­σα, ού­τε οι άγ­γε­λοι, ει μη μό­νον ο Θε­ός α­μέ­σως, εις τον ο­ποί­ον α­πο­δέ­χο­μαι να με τι­μω­ρή­ση»; ^[14].

Αυ­τός, με­τά α­πό τό­σους αι­ώ­νας θε­ο­λο­γι­κών α­γώ­νων της Εκ­κλη­σί­ας, με­τά την α­πο­κρυ­στάλ­λω­σι και πα­γί­ω­σι των δογ­μά­των της, δεν υ­πε­στή­ρι­ξε με πρω­το­φα­νή εμ­μο­νή και ά­καμ­πτη αυ­το­πε­ποί­θη­σι τις πα­λαι­ές αι­ρέ­σεις: «Πρώ­τον, ό­τι ο άν­θρω­πος συ­νί­στα­ται εκ τρι­ών ου­σι­ών· σώ­μα­τος, ψυ­χής και πνεύ­μα­τος. Δεύ­τε­ρον, ό­τι ε­πλά­σθη η ψυ­χή εκ του χο­ός, και πά­λιν αύ­τη ε­πι­στρέ­φει εις τον χουν, κα­θώς και η των κτη­νών. Τρί­τον, ό­τι η ψυ­χή του αν­θρώ­που εί­ναι α­δρα­νής και ά­λο­γος ου­σί­α, και ου­χί νο­ε­ρά και λο­γι­κή. Τέ­ταρ­τον, ό­τι το τρί­τον συ­στα­τι­κόν του αν­θρώ­που, εί­ναι αυ­τό το α­ί­διον Πνεύ­μα της Τρι­συ­πο­στά­του Θε­ό­τη­τος. Και πέμ­πτον, ό­τι ο Θε­άν­θρω­πος Ι­η­σούς ή­το α­τε­λής προ του βα­πτί­σμα­τος, και ύ­στε­ρον ε­τε­λει­ο­ποι­ή­θη...»; (γέ­ρων Δα­νι­ήλ Κα­του­να­κι­ώ­της). Αυ­τός δεν α­πε­φάν­θη ό­τι «οι Πα­τέ­ρες ... εν τω πε­ρί ψυ­χής ζη­τή­μα­τι ε­σφά­λη­σαν και ε­πλα­νή­θη­σαν, μη ερ­μη­νεύ­σαν­τες ορ­θώς την Α­γί­αν Γρα­φήν, και ε­πο­μέ­νως η­γνό­η­σαν, προ­κα­τει­λημ­μέ­νοι όν­τες, την τρι­με­ρή του αν­θρώ­που σύ­στα­σιν»^[15], ε­νώ η δι­κή του γνώ­σις, ως «τε­λει­ο­τέ­ρα», δι­έ­φε­ρε της γνώ­σε­ως ε­κεί­νων; ^[16].  Και, ό­ταν το 1878 κα­τε­δι­κά­σθη α­πό την Σύ­νο­δον ως αι­ρε­τι­κός, δεν ε­καυ­χά­το ό­τι «η Ορ­θό­δο­ξος πί­στις κρα­τεί­ται σή­με­ρον πα­ρά των δύ­ο Συλ­λό­γων, του Θρη­σκευ­τι­κού και του Πο­λι­τι­κού, οί­τι­νες εί­ναι οι δύ­ο μάρ­τυ­ρες της α­λη­θεί­ας (πρβλ. Α­ποκ. ι­α΄ 3)· η δε νο­μι­ζο­μέ­νη Ι­ε­ρά Σύ­νο­δος ... την μεν δι­δα­σκα­λί­αν του Α­γί­ου Πνεύ­μα­τος πε­ρί της τρι­συν­θέ­του συ­στά­σε­ως του αν­θρώ­που κα­τε­δί­κα­σεν ως αί­ρε­σιν, την δε σκό­τιον και α­μάρ­τυ­ρον ε­τε­ρο­δι­δα­σκα­λί­αν ... πε­ρί του δι­συν­θέ­του συ­νι­στά ως δόγ­μα πί­στε­ως...»; ^[17]. 

Αλ­λά και ό­σον α­φο­ρά στην εκ­θει­α­ζο­μέ­νη αν­τι­σι­μω­νια­κή του δρά­σι, η ο­ποί­α, ό­πως εγ­καί­ρως ε­πε­σή­μα­νε ο α­εί­μνη­στος Γέ­ρων Δα­νι­ήλ Κα­του­να­κι­ώ­της, «ε­νέ­σπει­ρεν το προς ά­παν­τας εν γέ­νει τους τε Αρ­χι­ε­ρείς και λοι­πούς Κλη­ρι­κούς, ά­σπον­δον μί­σος», τι έ­χει αυ­τή να εμ­πνεύ­ση σή­με­ρα, ό­ταν α­πο­δε­δειγ­μέ­νως συ­νυ­φαί­νε­το με την δι­ά­χυ­τη στον κύ­κλο του πε­ποί­θη­σι, ό­τι η α­λη­θής Εκ­κλη­σία εί­ναι η «νυν δι­ω­κο­μέ­νη» στο πρό­σω­πό του, η ο­ποί­α α­πο­κα­λύ­πτε­ται «ουκ α­πό τίτ­λων και τύ­πων και συμ­βό­λων και α­ξι­ω­μά­των ε­ξω­τε­ρι­κών, αλ­λ’ α­πό λο­γι­κό­τη­τος και η­θι­κό­τη­τος και α­ρε­τής των ταύ­της με­λών»; ^[18].  Αλ­λά, και με την δη­μο­σί­α εκ­πε­φρα­σμέ­νη πί­στι του, ό­τι η χά­ρις του Πα­να­γί­ου Πνεύ­μα­τος δεν ε­νερ­γεί «εις α­μα­θείς και βε­βή­λους και εγ­κλη­μα­τί­ας, δι­ό­τι η πα­ρά­νο­μος Ι­ε­ρω­σύ­νη με­τα­στρέ­φει τα Μυ­στή­ρια της ζω­ής εις θα­νά­του και α­πω­λεί­ας μέ­σα και όρ­γα­να»^[19], διο και η α­να­νέ­ω­σις της κα­τ’ αυ­τόν «νε­νε­κρω­μέ­νης» εκ της σι­μω­νί­ας Εκ­κλη­σί­ας θα συ­νε­τε­λεί­το «δια ποι­μέ­νων νέ­ων, λα­βόν­των την χει­ρο­το­νί­αν εν τω ου­ρα­νώ α­π’ ευ­θεί­ας και α­μέ­σως πα­ρά του Θε­ού»; ^[20]. 

Μί­α μα­χη­τι­κό­της, λοι­πόν, ωρ­μη­θεί­σα α­πό τέ­τοι­ες θε­ο­λο­γι­κο-πνευ­μα­τι­κές προ­ϋ­πο­θέ­σεις, εί­ναι δυ­να­τόν να α­ξι­ο­λο­γή­ται ως «ορ­θό­δο­ξος» και να εγ­κω­μι­ά­ζε­ται σή­με­ρα ως γε­νο­μέ­νη δή­θεν «για τις α­λή­θει­ες του Ευ­αγ­γε­λί­ου και των Ι­ε­ρών Κα­νό­νων»; Μή­πως, εν τέ­λει, αν­τί της ε­πε­τεια­κής α­να­πο­λή­σε­ως των μα­χη­τι­κών κα­τορ­θω­μά­των του Α­πο­στό­λου Μα­κρά­κη, θα ή­ταν ω­φε­λι­μό­τε­ρο να δι­ε­ρω­τη­θή κα­νείς, πό­σον «το ά­η­θες στην Εκ­κλη­σί­α μα­κρα­κι­κόν ή­θος», (κα­τ’ α­εί­μνη­στον Θε­ό­κλη­τον Δι­ο­νυ­σιά­την), συ­νέ­βα­λε στην εκ των έ­σω αλ­λο­τρί­ω­σι της νε­ο­ελ­λη­νι­κής ευ­σε­βεί­ας;

-------------------------------------------------------

ΥΠΟΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Ως βο­η­θή­μα­τα για την συγ­γρα­φή του πα­ρόν­τος άρ­θρου ε­χρη­σι­μο­ποι­ή­θη­σαν οι ε­ξής με­λέ­τες:  α) Λέ­ον­τος Μπράν­γκ, Το μέλ­λον του Ελ­λη­νι­σμού στον ι­δε­ο­λο­γι­κό κό­σμο του Α­πο­στό­λου Μα­κρά­κη, έκδ. «Αρ­μός», Αθήνα 1997 [δι­δα­κτο­ρι­κή δι­α­τρι­βή]. (Εις το ε­ξής ΛΜ).  β) Γέ­ρον­τος Δα­νι­ήλ Κα­του­να­κι­ώ­του, Κα­τά αι­ρε­τι­κών δο­ξα­σι­ών Απ. Μα­κρά­κη, έκδ. Μο­να­στι­κής Α­δελ­φό­τη­τος Δα­νι­η­λαί­ων, Ά­γιον Ό­ρος – Θεσ­σα­λο­νί­κη 1984. (Εις το ε­ξής ΔΚ).  γ) Γέ­ρον­τος Θε­ο­κλή­του Δι­ο­νυ­σιά­του, Α­θω­νι­κά Άν­θη, τόμ. Α΄, έκδ. Α­στέ­ρος, 1962 και Α­θω­νι­κά Άν­θη, τόμ. Γ΄, έκδ. «Α­στέ­ρος», 1989. (Εις το ε­ξής ΘΔ).  δ) «Πα­πα­δι­α­μαν­τι­κά Τε­τρά­δια», τεύ­χ. 2, έκδ. «Δό­μος», Αθήνα 1993. (Εις το ε­ξής ΠΤ).
2. Μα­κρά­κη Απ., Η Πό­λις Σι­ών η η ε­πί της πέ­τρας οι­κο­δο­μη­θεί­σα Εκ­κλη­σί­α ή­τοι η αν­θρώ­πι­νος κοι­νω­νί­α εν Χρι­στώ, εν Α­θή­ναις 1967² (α΄ έκ­δο­σις στην Κων/πο­λι 1860), σελ. 15-16. (ΛΜ, 252).
3. Μα­κρά­κη Απ., Λό­γοι εί­κο­σι θέ­μα έ­χον­τες το έρ­γον του 1821 πως αν τά­χι­στα και κάλ­λι­στα εις πέ­ρας έλ­θοι, εκ­φω­νη­θέν­τες εν τη πλα­τεί­α της «Ο­μο­νοί­ας» υ­πό Α­πο­στό­λου Μα­κρά­κη α­πό της 29 Μα­ί­ου 1866 και α­να­δη­μο­σι­ευ­μέ­νοι ή­δη προς κοι­νόν φω­τι­σμόν και χά­ριν αυ­τού του έρ­γου ό­περ α­να­στέλ­λει των πολ­λών η ά­γνοι­α, εν Α­θή­ναις 1965² (α΄ α­να­δη­μο­σί­ευ­σις στην Α­θή­να 1886 α­πό την ε­φη­με­ρί­δα «Δι­και­ο­σύ­νη», αρ. 1-84 των ε­τών 1866-67), σελ. 144.  (ΛΜ, 250).
4. Μα­κρά­κη Απ., Ερ­μη­νεί­α κα­τά βά­θος και πλά­τος εις τας Πρά­ξεις των Α­πο­στό­λων (Ως ε­δι­δά­χθη αύ­τη α­πό έ­δρας κα­τά το έ­τος 1877), (α­νά­τυ­πον εκ του Θρη­σκ. Πε­ρι­ο­δι­κού «Φως του Λό­γου» των ε­τών 1921-28), σελ. 38. (ΛΜ, 253).
5. Μα­κρά­κη Απ., Η χρι­στι­α­νι­κή φι­λο­σο­φί­α η δί­κη α­να­μέ­σον της φι­λο­σο­φί­ας της Ελ­λά­δος και ε­κεί­νης των της Δύ­σε­ως σχο­λών, εν Α­θή­ναις 1968² (α΄ δη­μο­σί­ευ­σις στην ε­φη­με­ρί­δα «Λό­γος», αρ. 33-72 των ε­τών 1868-69), σελ. 87. (ΛΜ, 253).
6. Μα­κρά­κη Απ., Λο­γι­κός έ­λεγ­χος θω­ρα­κω­τού τι­νός ε­λέγ­χου σκο­τί­ως και α­φα­νώς δη­μο­σι­ευ­θέν­τος (Προς υ­πε­ρά­σπι­σιν του Θε­ο­κλή­του Βίμ­που κα­τη­γο­ρη­θέν­τος ε­πί ε­τε­ρο­δι­δα­σκα­λί­α αι­ρέ­σει τε και βλα­σφη­μί­α και μη δυ­νη­θέν­τος α­πο­λο­γη­θή­ναι), εν Α­θή­ναις 1964² (α΄ έκ­δο­σις στην Α­θή­να 1869), σελ. 82. (ΛΜ, 253).
7. Μα­κρά­κη Απ., Α­πο­λο­γί­α Α­πο­στό­λου Μα­κρά­κη πε­ρί των ε­αυ­τού αι­σθη­μά­των, φρο­νη­μά­των και πρά­ξε­ων, και ι­δί­ως α­νά­ι­ρε­σις πάν­των ό­σα ο κα­θη­γη­τής Κ. Νε­στο­ρί­δης έ­γρα­ψε κα­τ’ αυ­τού και του πε­ρί ψυ­χής φρο­νή­μα­τος αυ­τού, εν Α­θή­ναις 1958² (α΄ έκ­δο­σις στην Α­θή­να 1873), σελ. 32. (ΛΜ, 253).
8. Μα­κρά­κη Απ., έν­θ’ α­νωτ., σελ. 200 · και Η Πό­λις Σι­ών..., σελ. 46-47. (ΛΜ, 253).
9. Μα­κρά­κη Απ., Έ­λεγ­χος Εκ­κλη­σι­α­στι­κής Ι­στο­ρί­ας Α. Δι­ο­μή­δους Κυ­ρια­κού (1898) και βι­βλι­ο­κρι­σί­α Δογ­μα­τι­κής Θε­ο­λο­γί­ας Ζή­κου Ρώ­ση (1905). Ι­στο­ρι­κόν και δογ­μα­τι­κόν φως υ­πό Α­πο­στό­λου Μα­κρά­κη, εν Α­θή­ναις 1949 (α­να­δη­μο­δί­ευ­σις α­πό την ε­φη­με­ρί­δα «Λό­γος», αρ. 1271-1293 του 1898 και αρ. 1605-1620 του 1905), σελ. 56. (ΛΜ, 253).
10. Μα­κρά­κη Απ., έν­θ’ α­νωτ., σελ. 10· και ε­φημ. «Λό­γος», αρ. 1002/15.5.1893, σελ. 3 και αρ. 1004/29.5.1893, σελ. 3 (ΛΜ, 254).
11. Μα­κρά­κη Απ., Ερ­μη­νεί­α της Α­πο­κα­λύ­ψε­ως Ι­ω­άν­νου του Θε­ο­λό­γου, εν Α­θή­ναις 1982³ (α΄ έκ­δο­σις στην Α­θή­να 1881), σελ. 479-480. (ΛΜ, 268).
12. Ε­φη­με­ρίς «Λό­γος», αρ. 1002/15.5.1893, σελ. 3 και αρ. 1004/29.5.1893, σελ. 3. (ΛΜ, 254).
13. Μα­κρά­κη Απ., Έ­λεγ­χος Εκ­κλη­σι­α­στι­κής Ι­στο­ρί­ας..., σελ. 77. (ΛΜ, 254).
14. Ε­φη­με­ρίς «Α­γά­πη», αρ. 63/13.3.1894, σελ. 8. (ΛΜ, 255).
15. Μα­κρά­κη Απ., Α­πο­λο­γί­α, σελ. 201, 203, 208 κ.α. (ΘΔ, Γ΄ 321-322).
16. Μα­κρά­κη Απ., έν­θ’ α­νωτ.,  σελ. 49, 114. (ΔΚ, 37 και ΛΜ, 258).
17. Α­πό­φα­σις της κα­τά το έ­τος 1879 συ­νε­δρι­ά­σε­ως των δύ­ο Συλ­λό­γων του Απ. Μα­κρά­κη, του θρη­σκευ­τι­κού «Ι­ω­άν­νης ο Βα­πτι­στής» και του πο­λι­τι­κού «Ο Μέ­γας Κων­σταν­τί­νος», πα­ρα­τι­θε­μέ­νη αυ­το­λε­ξεί εν ΔΚ, 45-46.
18. Ε­φη­με­ρίς «Λό­γος», αρ. 909/3.8.1891, σελ. 4. (ΠΤ, σελ. 143-144, έν­θα πα­ρα­τί­θε­ται ο­λό­κλη­ρον το άρ­θρον της ε­φη­με­ρί­δος).
19. Μα­κρά­κη Απ., Θεί­α και ι­ε­ρά Κα­τή­χη­σις, κα­θώς ε­δι­δά­χθη υ­πό του Α­γί­ου Πνεύ­μα­τος και των ε­πι­σή­μων Αυ­τού ορ­γά­νων α­πό της η­μέ­ρας της Πεν­τη­κο­στής μέ­χρι τέ­λους των ε­πτά Οικου­με­νι­κών Συ­νό­δων, δι­δα­χθεί­σα πα­ρα­θε­τι­κώς και συγ­κρι­τι­κώς προς τας αν­τη­χή­σεις και τας πα­ρη­χή­σεις του Δι­α­βό­λου, εν Α­θή­ναις 1885, σελ. 225 (ΔΚ, 95-96).
20. Ε­φη­με­ρίς «Λό­γος», αρ. 1005. (ΘΔ, 321).

(Πηγή περιοδικό: «Χρι­στι­α­νι­κή Βι­βλι­ο­γρα­φί­α», φ. 30, Ιαν.-Μαρτ. 2006, σ. 11).

Αναδημοσίευση από την ιστοσελίδα ΑΛΛΗ ΟΨΙΣ