ΠΑΡΘΕΝΩΝ

Παρθενών

Με τέτοια έργα βεβαιωνόμαστε πόσο βαθιά και πλατιά υπήρξε η ανανεωτική πνοή της κλασσικής γενεάς ωστόσο εκεί όπου συγκεντρώνεται, κατά μοναδική συγκυρία, όλο το απαράμιλλο θησαύρισμα της Αττικής αρχιτεκτονικής των κλασσικών χρόνων είναι ο ιερός βράχος της Ακροπόλεως. Τα παλαιά κτίρια των αρχαϊκών χρόνων και ο ναός της Παρθένου, που είχε αρχίσει ύστερα από τον Μαραθώνα (490 π.Χ.), είχαν πυρποληθεί και καταστραφεί από τους Πέρσες. Πιστοί, φαίνεται, στον όρκο τους οι Αθηναίοι δεν επιχείρησαν την αποκατάσταση των κατεστραμμένων ναών, ως τη στιγμή που ο Περικλής, με την έκκληση του για την ανοικοδόμηση των Ιέρων της Ελλάδος, δείχνει τις μεγαλόπνοες τάσεις του.

Όλα τα οικοδομήματα που υψώνονται από το 447 π.Χ. ως το 406 π.Χ. στην Ακρόπολη, ο Παρθενών, τα Προπύλαια, ο ναός της Αθηνάς Νίκης, το Ερεχθείο, πρέπει να υποθέσουμε ότι προγραμματίσθηκαν από τον Περικλή και το επιτελείο του με βάση ένα ενιαίο «χωροταξικό» σχέδιο. Από το καλλιτεχνικό επιτελείο του Περικλέους γνωρίζουμε τα ονόματα των αρχιτεκτόνων Ικτίνου, Μνησικλέους και Καλλικράτους, καθώς και του Φειδία, που ήταν γλύπτης, αλλά είχε πολύ μεγαλύτερη δικαιοδοσία κατά τον Πλούταρχο, στην οικοδόμηση του Παρθενώνος ήταν «πάντων επίσκοπος». Αυτή η θέση του εξηγεί ίσως τόσο την ασυνήθιστη σχεδίαση του Παρθενώνος, όσο και την ανορθόδοξη προσθήκη της ζωφόρου, όπως και το μοναδικό φαινόμενο ότι οι 92 μετόπες του είχαν όλες ανάγλυφη διακόσμηση.

Ο Παρθένων αποτελεί το λαμπρό μνημείο της αθηναϊκής πολιτείας του Περικλέους και όπως εκείνη κατόρθωσε να φθάσει σε μιαν ανεπανάληπτη έκφραση της δημοκρατίας, έτσι και αυτό υψώνεται μοναδικό και ανεπανάληπτο. Γιατί ο ναός αυτός αφιερώνεται σε μια θεότητα, την Αθηνά, που αποτελεί κατά κάποιο τρόπο την αποθέωση της αθηναϊκής πολιτείας ή καλύτερα τη θεϊκή ουσία της η μορφή της Παρθένου είναι άρρηκτα και υποστασιακά δεμένη με την Αθηνά και ο οίκος της λατρείας της, όπως τον οραματίστηκε ο Περικλής και οι σύμβουλοί του, αποτελεί τη λαμπρή προβολή του μεσουρανήματος του ίδιου του κράτους που την έχει «αρχηγό».

Στον Παρθενώνα εργάσθηκαν ο Ικτίνος και ο Καλλικράτης σε στενή συνεργασία με τον Φειδία, που επηρέασε αποφασιστικά το σχέδιο του ναού. Είναι πρόδηλο ότι ο Ικτίνος, ο Φειδίας, ώριμοι τεχνίτες, εμπνεύσθηκαν από τα νέα πνευματικά ρεύματα του καιρού τους και προχώρησαν αποφασιστικά σε γόνιμους νεωτερισμούς έτσι με τον ναό της Παρθένου έδωσαν μια σύνθεση μοναδική, στην οποία από τη συγχώνευση όλων των γνωστών στοιχείων της ελληνικής αρχιτεκτονικής, δωρικής και ιωνικής, κατά τρόπο μεγαλοφυή και έλλογο, προκύπτει μία νέα αρχιτεκτονική μορφή που θα μπορούσαμε να την ονομάσουμε αττική.

Μία τέτοια δημιουργία απαιτούσε και οραματισμό στη σύλληψη και σοφία στη σχεδίαση και στην εκτέλεση. Ακόμη απαιτούσε τεράστιες οικονομικές δαπάνες, που μόνο οι προθέσεις του Περικλέους και η ακμαία πολιτεία που δημιούργησε μπορούσαν να διαθέσουν μέσα σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Γιατί το πρώτο που πρέπει να σημειώσουμε είναι ότι οι εργασίες του Παρθενώνος άρχισαν το 447 π.Χ και μέσα σε εννέα χρόνια, το 438 π.Χ., ο ναός ήταν έτοιμος χρειάσθηκαν άλλα έξη χρόνια για να ολοκληρωθεί. Η κόσμηση των αετωμάτων με τις μεγαλειώδεις συνθέσεις του Φειδία. Η ταχύτης αυτή γίνεται ακόμη πιο εκπληκτική, αν αναλογιστεί κανείς όχι μόνο την ποιότητα των εργασιών, αλλά και το μέγεθός τους.

Πραγματικά ο Παρθενών, με διαστάσεις του στυλοβάτη 30,88 χ 69,50 μ., αποτελεί τον μεγαλύτερο δωρικό ναό όλου του ελληνικού κόσμου που η οικοδόμησή του ολοκληρώθηκε (ο ναός του Σελινούντος και του Διός του Ακράγαντος, οι μόνοι μεγαλύτεροι, δεν τελείωσαν ποτέ). Ακόμη είναι ο μόνος ολομάρμαρος ελληνικός ναός, όπως είναι και ο μόνος δωρικός του οποίου και οι 92 μετόπες έχουν ανάγλυφες παραστάσεις. Ωστόσο δεν είναι τα αριθμητικά μεγέθη που μας σταματούν στον Παρθενώνα, αλλά το ποιοτικό του μέγεθος και η υπέρβαση των υλικών στοιχείων από την πνευματική δημιουργία. Για πρώτη φορά στην ελληνική αρχιτεκτονική ο ναός αποτελεί και μνημείο μέσα στον χώρο, αλλά και δημιουργεί εσωτερικό χώρο που προσδιορίζει και την εξωτερική του μορφή. Το αίτημα του εσωτερικού χώρου είχε, φαίνεται, τεθεί από τον Φειδία με βάση τις διαστάσεις του τεράστιου χρυσελεφάντινου αγάλματος της Αθηνάς, υψ. 12 μ., που θα έστηνε στον σηκό.

 Αυτός ο λόγος έπαιξε αποφασιστικό ρόλο στα σχέδια των αρχιτεκτόνων, οι οποίοι ύψωσαν τον ναό επάνω στην κρηπίδα του προ - Παρθενώνος, χρησιμοποιώντας μάλιστα και όσο υλικό δεν είχε ανεπανόρθωτα αχρηστευθεί από την περσική καταστροφή. Ενώ κράτησαν μερικά βασικά στοιχεία του παλαιότερου ναού -πρόναο και οπισθόδομο πρόστυλο (όχι εν παραστάσι) και χωρίς βάθος, τον δυτικόχωρο με τους 4 ιωνικούς κίονες πίσω από τον σηκό - και το ίδιο περίπου μήκος (69,50 μ. αντί 66,94 μ. του παλαιοτέρου), έδωσαν στον ναό πολύ μεγαλύτερο πλάτος (30,88 μ. αντί 23,53 μ.) και έτσι υποχρεώθηκαν να αντιμετωπίσουν νέα προβλήματα.

Ότι η μεταβολή αυτή οφείλεται στην ανάγκη δημιουργίας εσωτερικού χώρου προκύπτει από το γεγονός ότι το πλάτος του σηκού (19 μ.), που συναγωνίζεται τους τεράστιους ναούς της Ιωνίας, απορροφά τα 5/7 περίπου του συνολικού πλάτους του ναού. 

Άλλα το βασικό αυτό αίτημα εντάσσεται μέσα στη γενική σχεδίαση έτσι, ώστε τελικά δεν γίνεται αισθητό ως εξωτερική ανάγκη, αλλά ως απαραίτητο στοιχείο της αρχιτεκτονικής μορφής, η οποία πειθαρχεί σε μια βασική μαθηματική αναλογία, όπου το πλάτος του στυλοβάτη προς το μήκος του βρίσκονται σε σχέση 4 : 9 (αυτήν που ονομάζουμε «χρυσή τομή»). Η ίδια αυτή σχέση ρυθμίζει τη διάμετρο των κιόνων προς το μεταξόνιο (1,905 μ. : 4,296 μ. = 4 : 9), το ύψος του ναού προς το πλάτος του (13,72: 30,88 = 4 : 9), το πλάτος του κυρίως ναού προς το μήκος του, ενώ το πλάτος του ναού προς το ύψος έχουν μία σχέση 16: 81, δηλαδή 42: φ.

 Μοναδικός σχεδόν είναι ο αριθμός των κιόνων στις στενές πλευρές (8) που δημιουργούν με τον αριθμό των κιόνων των μακρών πλευρών (17) την κλασσική σχέση α: 2α + 1. Για να επιτύχει αυτό, οι κίονες γίνονται λεπτότεροι (σχέση διαμέτρου: ύψος 1 : 5,48) και τοποθετούνται με μια πυκνότητα ασυνήθιστη (μεταξόνιο = 2,25 κάτω διάμετροι, της Αίγινας είναι 2,65, του Διός της Ολυμπιάς 2,32). τη ραδινή κορμοστασιά των κιόνων ενισχύει η ελαφρότης του θριγκού, που έχει ύψος 3,295 μ., δηλαδή μόνο 1,73 διαμέτρους (της Αίγινας1,99, της Ολυμπίας 1,81). την πυκνότητα των κιόνων του πτερού, που σε υποχρεώνει να δεις όλη αυτή την κιονοστοιχία ως ένα ενιαίο και αδιαίρετο σύνολο, επιτείνει η στενότης των χώρων - στοών που δημιουργούνται ανάμεσα στο πτερό και στον κυρίως ναό (έχουν πλάτος μικρότερο από 1 1/2 μεταξόνιο) και η ύπαρξη των εξάστυλων κιονοστοιχιών εμπρός από τον πρόναο και τον οπισθόδομο, που δημιουργούν την αίσθηση δίπτερου ναού, όπως οι ναοί της Ιωνίας.

 Αυτή η πυκνή και νευρώδης εξωτερική διαμόρφωση έρχεται σε μια υπολογισμένη αντίθεση προς την άνεση του εσωτερικού χώρου. Δεν αρκούσε μόνο το μαθηματικό πλάτος του σηκού που σημειώσαμε (19 μ.), για να δημιουργηθεί αυτή η εντύπωση, αλλά χρειάσθηκε η νεωτεριστική και ευφάνταστη λύση των αρχιτεκτόνων: οι εσωτερικές δίτομες κιονοστοιχίες συνδέονται στο βάθος του σηκου με μία τρίτη εγκάρσια (σε σχήμα π), με αυτό τον τρόπο έσπαζε ο επιμήκης άξονας του κεντρικού κλίτους και προκαλούσε ακόμη πιο έντονη την αίσθηση του πλάτους, ενώ συγχρόνως εδημιουργείτο ένα πλαίσιο από τις τρεις πλευρές του χρυσελεφάντινου αγάλματος, που βρισκόταν στημένο λίγα μέτρα εμπρός από την εγκάρσια κιονοστοιχία.

 Αλλά πέρα από τις σοφά υπολογισμένες λύσεις στα βασικά αυτά προβλήματα του κτιρίου οι αρχιτέκτονες προχωρούν σε ασύλληπτες λεπτότητες που μετατρέπουν τον Παρθενώνα σε έναν οργανισμό παλλόμενο από εσωτερική ζωή. Οι λεπτότητες αυτές μπορούν να ενταχθούν σε δύο κατηγορίες : στις καμπυλώσεις και στις κλίσεις.

 Οι καμπυλώσεις παρατηρούνται στον στυλοβάτη, στο επιστύλιο, στα τρίγλυφα, στο γείσο και στο αέτωμα, εκτός από την «ένταση» των κιόνων (το φούσκωμα δηλ. που παρουσιάζει ο κίων στο 1/3 περίπου του ύψους του).

 Ο στυλοβάτης δηλαδή δεν αποτελεί απολύτως οριζόντια επιφάνεια, όπως απαιτεί η στατική κάθε κτιρίου, αλλά έχει καμπυλωθεί κατά τέτοιο τρόπο, ώστε στο μέσο των μακρών πλευρών να υψώνεται από την οριζόντιο 0,11 μ., και στο μέσο των στενών 0,06 μ. την ίδια αυτή καμπύλωση ακολουθεί και η ανωδομή. Οι κλίσεις παρατηρούνται σε όλα τα μέλη που άπρεπε να είναι κάθετα - κίονες η τοίχοι. Οι κίονες του πτερού κλίνουν όλοι προς το εσωτερικό κατά 0,07 μ., ενώ οι γωνιαίοι, που μετέχουν και στις δύο πλευρές, κλίνουν διαγωνίως κατά 0,10 μ. Οι τοίχοι εσωτερικά είναι κάθετοι, αλλά εξωτερικά κλίνουν προς τα μέσα, ώστε στην πραγματικότητα έχουν μείωση. Αυτό σημαίνει ότι το σχήμα του ναού δεν είναι παραλληλεπίπεδο, αλλά πυραμιδοειδές, έχει δηλαδή μια κίνηση προς τα μέσα και προς τα άνω.

Αν μία τέτοια ευαισθησία στη σχεδίαση μαρτυρεί μεγαλοφυή καλλιτεχνική σύλληψη, η εκτέλεση αποτελεί απίστευτο άθλο. Για να το κατανοήσουμε αυτό, είναι αρκετό να σκεφθούμε ότι όχι μόνο κανένας λίθος του κτιρίου δεν μπορούσε να έχει κανονικό ορθογώνιο σχήμα (αλλά τραπεζιοειδές), αλλά ότι σχεδόν κάθε λίθος έχει εντελώς δικό του σχήμα και μοναδική θέση μέσα στο σύνολο, γιατί η καμπύλωση και οι κλίσεις δημιουργούσαν διάφορες γωνιών και επιφανειών σε κάθε σημείο του κτιρίου. Για να επιτευχθεί λοιπόν μία τέτοια κατασκευή ήταν απαραίτητος ο τέλειος υπολογισμός του κάθε μέλους, αλλά και η μαθηματικά ακριβέστατη εκτέλεση.

Στην απαράμιλλη αυτή αρχιτεκτονική δημιουργία προστέθηκε και πρωτοΐδωτη γλυπτική κόσμηση. Εκτός από τα λαμπρά εναέτια, όπου πρέπει να δούλεψε ο ίδιος ο Φειδίας με συνεργάτες τους πρώτους μαθητές του, τον Αλκαμένη και τον Αγοράκριτο, έκτος από τις 92 μετόπες, στον Παρθενώνα προστέθηκε - πρώτη φορά σε δωρικό κτίριο - η μοναδική ζωφόρος, που στεφάνωνε εξωτερικά τον κυρίως ναό και στις τέσσερις πλευρές του. Ποτέ πριν και ποτέ μετά ο ελληνικός κόσμος δεν έδωσε σε μια τέτοια «ηδίστην συζυγίαν» ένα μνημείο, που να εκφράζει τα ιδανικά και της πολιτείας και της θρησκείας και της τέχνης, όπου το ανθρώπινο πνεύμα υλοποιείται και αποκτά μια ορατή αιώνια μορφή, ενώ την ίδια στιγμή τα υλικά στοιχεία μεταστοιχειώνονται σε φορείς των πιο υψηλών και ανέκφραστων πνευματικών μηνυμάτων.

ΠΗΓΗ: ΙΣΤΟΡΙΑ ΕΛΛ.ΕΘΝΟΥΣ-ΕΚΔ.ΑΘΗΝΩΝ